9 व्या महिन्यात प्रसूतीची लक्षणे काय आहेत?

लेबर पेन

नॉर्मल लेबर आणि सिझेरियन डिलिव्हरी यांच्याबद्दलचे सगळे समज-गैरसमज, फायदे-तोटे आणि कारणमीमांसेचा परामर्श आपण एका विशेष भागात घेणार आहोतच. त्याआधी ज्या नॉर्मल डिलिव्हरीसाठी सगळे इतके जीवाचा आटापिटा करतात, ती नेमकी काय असते, ते वैद्यकीय दृष्टिकोनातून बघू.
 
लेबर हा एकच उच्चार; परंतु दोन स्पेलिंग असणारा शब्द आहे. एकाचा अर्थ होतो कठीण श्रम आणि दुसऱ्याचा अर्थ होतो बाळाचा जन्म. अर्थात, स्पेलिंग वेगळे असले, तरी उच्चार आणि अर्थ सारखेच. कठीण श्रम किंवा बाळाचा जन्म, म्हणजेच प्रसूतीसाठी हा शब्द जगभरात बोलीभाषेत आणि वैद्यकीय भाषेतही वापरला जातो. श्रम हा याचा मूळ अर्थ आहे. कामगार, वर्कर, लेबर म्हटले, की दिवसभर घाम गाळत पोटापाण्यासाठी काम करत राहणारी व्यक्ती आपल्या नजरेसमोर येते. या शब्दाला एक अंगभूत अनुकंपा आणि सहवेदना असते. त्यातूनच मग कामगार कल्याण, संघटना, हक्क आणि कायदे इत्यादी गोष्टी निर्माण होतात.

आपण सगळेच कोणत्या न कोणत्या स्वरूपात कामगार असतो. आपल्या प्रत्येकाला हक्क आणि कायदे असतात, मोबदलाही मिळतो. फरक असतो तो कामाच्या स्वरूपात आणि मिळणाऱ्या मोबदल्यात. गरोदर स्त्री ही गर्भारपणात, प्रसूतीदरम्यान आणि आईपण बहाल झाल्यावर अनंत काळापर्यंत होणाऱ्या बाळाच्या, त्या अनुषंगाने आयुष्यात घडणाऱ्या प्रत्येक चांगल्या-वाईट गोष्टींच्या वर्चस्वाखाली कामगार बनून राहते. विना मोबदला. तिला जर काही मिळत असेल, तर ते असते शब्दातीत, कल्पनातीत समाधान आणि परिपूर्तीचा आनंद. मिळणाऱ्या प्रत्येक आनंदातून नवनवीन जबाबदाऱ्या, कर्तव्य जन्म घेत राहतात आणि तिचे आईपण मुरत मुरत जाते. तिच्यातील कामगार येईल ते काम उपसायला तयार होत जाते. कणखर बनत जाते. म्हणूनच आईचे दुसरे नाव कामगार ठेवले, तर ते चूक नसावे. लेकरांसाठी अहोरात्र झटत राहणाऱ्या या ‘लेबर’ची जीवघेणी अग्नीपरीक्षा म्हणजे ‘नॉर्मल लेबर’ अर्थात नैसर्गिक प्रसूती किंवा सर्वसामान्य भाषेत नॉर्मल डिलिव्हरी.

नऊ महिने स्वतःच्या जीवावर आणि पोटावर बेतून, असंख्य प्रकारचे वेगवेगळे त्रास सहन करून जेव्हा एक स्त्री प्रत्यक्षात प्रसूती, लेबरला सामोरी जाते, तेव्हा आधीचा त्रासच बरा होता अशी तिची आगीतून फुफाट्यात पडल्यासारखी अवस्था होते. मानवी शरीरात उठणाऱ्या पराकोटीच्या वेदनांच्या यादीत नॉर्मल डिलिव्हरी, लेबरमध्ये होणाऱ्या वेदनांचा बराच वरचा क्रमांक लागतो.

असे म्हणतात, की एक हाड मोडण्याच्या वेदना असह्य असतात. एकाच वेळी २० हाडे मोडल्यावर जेवढ्या वेदना होतील, तेवढ्या वेदना एक स्त्री नॉर्मल लेबरमध्ये सहन करते. ज्या स्त्रियांची अजून नॉर्मल लेबर झालेली नाही, त्यांनी घाबरून जाऊ नये. तुमचा त्रास कमी आणि सुसह्य करण्यासाठी आम्ही डॉक्टर मंडळी कायम सुसज्ज असतो. पुरुषांनी या वेदना किती असतील याची कल्पनाही करू नये. ज्यांची एक किंवा जास्त नॉर्मल लेबर्स झालीत त्यांना शाबासकी आणि ज्यांची काही कारणांमुळे नॉर्मल लेबर होऊ शकली नाही, सिझेरियन करावे लागले, त्यांचे थोडक्यात बचावल्याबद्दल अभिनंदन.

हा झाला वेदनांचा भाग. लेबर हा शब्द आम्ही डॉक्टर्स फक्त नैसर्गिक प्रसूती या अर्थानेच घेतो. सर्वसामान्य भाषेत डिलिव्हरी हा शब्द परवलीचा असतो. नॉर्मल लेबर म्हणजे फक्त योनिज जन्म. डिलिव्हरी म्हणजे व्हजायनल किंवा सिझेरियन. कितीही वेदनामय असली, बाईचा पूर्णजन्म म्हणवली जात असली, तरीही प्रत्येक रुग्ण आणि तिच्याशी संबंधित सगळ्यांना नॉर्मल डिलिव्हरीची खूपच ओढ असते. एवढी, की अगदी यूपीटी पॉझिटिव्ह आल्याबरोबर लगेचच काही पेशंट्स आणि नातेवाइक म्हणतात, ‘मॅडम आम्हाला तुमचीच ट्रीटमेंट घ्यायची आहे. तुम्ही नॉर्मल डिलिव्हरीच करता, असे खूप ऐकले आहे. आताच नाव नोंदवून घ्या आणि अशी ट्रीटमेंट करा, की सीझर व्हायला नको.’ हे ऐकून हसावे की रडावे, असा प्रश्न पडतो.

नॉर्मल लेबर आणि सिझेरियन डिलिव्हरी यांच्याबद्दलचे सगळे समज-गैरसमज, फायदे-तोटे आणि कारणमीमांसेचा परामर्श आपण एका विशेष भागात घेणार आहोत. त्याआधी ज्या नॉर्मल डिलिव्हरीसाठी सगळे इतके जीवाचा आटापिटा करतात, ती नेमकी काय असते, ते वैद्यकीय दृष्टिकोनातून बघू.

अगदी शास्त्रीय भाषेत सांगायचे, तर पूर्ण वाढ झालेल्या सचेत गर्भाला योनीमार्गातून बाह्य जगात आणण्यासाठी, गर्भवती स्त्रीच्या शरीरात आणि जननेंद्रियात घडणाऱ्या घटनाक्रमाला लेबर (किंवा नॉर्मल लेबर/नैसर्गिक प्रसूती) म्हणतात. म्हणजेच नॉर्मल ही उपाधी मिळण्यासाठी प्रसूतीत खालील गोष्टींचा अंतर्भाव आवश्यक आहे.
१. प्राकृत सुरू झालेला घटनाक्रम आणि पूर्ण वाढ झालेला गर्भ (३७ किंवा त्याहून जास्त आठवड्यांचा).
२. डोक्याकडून जन्माला येणारा गर्भ.
३. वैद्यकीय दृष्ट्या नियोजित वेळेत पूर्ण होणारी प्रक्रिया.
४. कमीतकमी वैद्यकीय मदतीने पूर्णत्वाला जाणारी आणि स्वतःहून थांबणारी प्रक्रिया.
५. आई किंवा बाळाला कोणत्याही प्रकारची इजा न होता झालेली प्रसूती.
याचाच स्पष्टपणे अर्थ असा आहे, की या व्यतिरिक्त कोणत्याही प्रकारची व्हजायनल डिलिव्हरी, ज्यात बाळ डोक्याकडून नसेल (पायाळू किंवा आडवे बाळ) किंवा डोक्याकडून असेल; पण काही कॉम्प्लिकेशन्स झाले असतील किंवा काही शस्त्रक्रिया करून खालून बाळ बाहेर काढावे लागत असेल किंवा प्रसूती दरम्यान आई किंवा बाळ किंवा दोघांना काही धोका निर्माण झाला असेल, तर त्या डिलिव्हरीला नॉर्मल लेबर म्हणता येणार नाही. त्याला अबनॉर्मल लेबर किंवा फक्त व्हजायनल डिलिव्हरी म्हणता येईल.
ईडीडी : प्रसूतीची संभाव्य तारीख मागे सांगितल्याप्रमाणे शेवटच्या पाळीच्या पहिल्या दिवसापासून नऊ महिने आणि एक आठवडा (४० आठवडे) अशी मोजतात. वास्तवात फक्त चार टक्के स्त्रियांमध्येच ईडीडीला स्वतःहून पोटात दुखायला लागते. ५० टक्के स्त्रियांमध्ये एक आठवडा आधी किंवा नंतर आणि बाकीच्या स्त्रियांमध्ये दोन आठवडे आधी, एक आठवडा नंतर आणि अगदी कमी प्रमाणात म्हणजे चार टक्के स्त्रिया ४२ किंवा ४३ व्या आठवड्यात स्वतःहून लेबरमध्ये जातात. (एवढे दिवस थांबणे धोक्याचे असते)

लक्षणे :
१. पूर्वतयारी : यात प्रसूतीच्या कळा सुरू होण्याच्या काही आठवडे आधी (प्रायमीमध्ये ३६ व्या) पेशंटला एकदम हलके हलके वाटायला लागते. श्वसनाचा त्रास कमी होतो, दमछाक कमी होते, सारखे लघवीला लागणे सुरू होते आणि बद्धकोष्ठता येते. हे एका अर्थाने चांगले लक्षण असते; कारण प्रेझेंटिंग पार्ट कटीबंधात खाली येण्याचा हा परिणाम असतो. गर्भाशयाचे मुख मऊ पडायला लागतं. कमी तीव्रतेच्या, गर्भाशयाच्या कडक होण्याशी संबंधित नसलेल्या, अखंड, मुखावर कोणताही परिणाम न करणाऱ्या, फक्त खालच्या पोटात आणि जांघांमध्ये उठणाऱ्या कळा सुरू होतात. ब्रॅक्सटोन हिक्स कळांचे प्रमाण वाढते.

२. नैसर्गिक कळा : ठराविक अंतराने पोट, ओटीपोट, जांघांत, मांड्या आणि कंबरेत कळा उठणे, उत्तरोत्तर वाढत जाणे, गर्भाशयाचे कडक होणे, आकुंचन आणि प्रसरण पावणे, अंगावरून रक्तमिश्रित चिकट द्राव जाणे, गर्भाशयाचे मुख हळूहळू उघडत जाणे, मऊ पडणे आणि पूर्णपणे गर्भाशयात विलीन होणे, गर्भजलाची पिशवी फुगून गर्भाशयाच्या मुखातून बाहेर येणे.

प्रसूतीच्या अवस्था :
१. नैसर्गिक कळांपासून गर्भाशयाचे मुख पूर्णपणे (१० सेमी) उघडेपर्यंत (प्रायमीत १२ तास, मल्टीत ६ तास).
२. गर्भाशयाचे मुख पूर्णपणे उघडल्यापासून बाळ बाहेर येईपर्यंत (प्रायमीत २ तास, मल्टीत ३० मिनिटे).
३. बाळ बाहेर आल्यापासून प्लासंटा आणि मेम्बरेन्स बाहेर येईपर्यंत (प्रायमी मल्टी दोघीत १५ मिनिटे, ट्रीटमेंट दिल्यास कमीतकमी ५ मिनिटे).
४. प्लासंटा आणि मेम्बरेन्स बाहेर आल्यानंतरचा ऑब्झर्वेशनचा कमीतकमी एक तास.

जास्तीत जास्त ऑब्झर्वेशन आणि कमीतकमी अॅक्टिव्ह उपाययोजना म्हणजे नॉर्मल लेबर.

लेबरमध्ये असलेल्या स्त्रीची काळजी :
दवाखान्यात दाखल केल्यानंतर वैयक्तिक स्वच्छता आणि जननेंद्रियांची स्वच्छता, अंघोळ, रोजच्या वापराचे कपडे बदलून सैलसर गाऊन घालायला हवा. ट्रीटमेंट देणारे डॉक्टर्स, शुश्रूषा करणाऱ्या नर्सेस आणि सोबतीला आलेल्या नातेवाइकांनी पेशंटशी अतिशय प्रेमाने आणि काळजीने वागायला हवे. प्रसूतीबद्दल तिच्या शंकांचे निरसन करून उमेद आणि हिंमत द्यायला हवी. एनिमा द्यायला हवा. जोपर्यंत दुसरी स्टेज येत नाही, तोपर्यंत ती पायी चकरा मारू शकते. यामुळे प्रसूतीला मदत होऊ शकते. शक्यतो द्रव पदार्थ घ्यावेत, भरपेट खाऊ नये. गरज भासल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार आयव्ही लावता येते. आवश्यक रक्त, लघवीच्या तपासण्या कराव्यात. वेदनारहित प्रसूतीचा पर्यायही पेशंटला मिळू शकतो. त्याबद्दल डॉक्टरांना विचारून घ्यावे.
- ताज्या सोनोग्राफी, रक्त लघवी रिपोर्ट आणि पेशंटच्या अंतर्गत तपासणीनुसारच डॉक्टर ट्रीटमेंट आणि पुढील उपाययोजना ठरवतात.
- डॉक्टर तपासणीत बाळाच्या हृदयाचे ठोके, गर्भाशयाच्या मुखाचे परीक्षण, लेबरचा प्रोग्रेस, बाळाच्या डोक्याची पोझिशन आणि गर्भजलाची तपासणी उदा. रंग बघतात. पेशंटची नाडी, श्वसन, रक्तदाब, तापमान, हायड्रेशन, लघवीचे प्रमाण, पेशंटची सजगता इ. बघत असतात. गरजेनुसार डॉक्टर्स सलाइन, इंजेक्शन्स देत असतात.
- अॅडमिट झाल्याबरोबर अनेक नातेवाइकांना दवाखान्यात बोलावून घेऊन गर्दी करणे चुकीचे आहे. यामुळे पेशंटला उपचार आणि आराम मिळणे अवघड होते. आधीच वैतागलेल्या आणि शंका, भीतीने ग्रासलेल्या पेशंटला अर्धवट ज्ञान असलेले नातेवाइक आणि मित्रमैत्रिणी जास्त गोंधळात टाकण्याचा धोका असतो.

- आपल्या डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसारच कोणताही निर्णय घ्यावा आणि डॉक्टरांवर विश्वास ठेवावा. त्यांच्याशी मनमोकळा संवाद साधावा. प्रश्न विचारावेत. कोणत्याही डॉक्टरांचा पेशंटचे भले व्हावे, पेशंटने आणि बाळाने सुखरूप घरी जावे, हाच उद्देश असतो.
- ज्याप्रमाणे मासिक पाळी, गर्भधारणा या अतिशय नैसर्गिक, हॉर्मोन्सच्या प्रभावाखाली घडणाऱ्या, एखाद्या कम्प्यूटर प्रोग्रामसारख्या चालणाऱ्या, अतिशय क्लिष्ट; पण वैज्ञानिक पाया असणाऱ्या घटना आहेत; त्याचप्रमाणे नॉर्मल लेबरही आहे. बघायला अगदी सोपी वाटत असली, तरी वास्तवात ती एक अतिशय गुंतागुंतीची प्रक्रिया आहे. यात स्त्रीच्या कटीबंधाची हाडे फाकवून, तिच्या शरीरात हवे तितके बदल घडवून गर्भ जन्माला येतो. या प्रक्रियेदरम्यान गर्भवती स्त्रीला प्रेम, काळजी, पाठिंबा, खासगीपण आणि वेदना सहन करण्याची ताकद मिळवून देणे गरजेचे आहे. नॉर्मल डिलिव्हरीच झाली पाहिजे यासाठी तिच्यावर बळजबरी करणे, तिला दोष देणे नक्कीच चुकीचे आहे. शांतता, समजूत आणि आपल्या डॉक्टरांवर विश्वास ठेवला, तर नॉर्मल लेबरचा साधारण एक ते दीड दिवसाचा कालावधी सहज पार पडू शकतो. पेशंट सन्मानाने नवीन जीवाला जन्म देऊ शकते. चला तर मग भावी आयांनो, नॉर्मल लेबर नावाच्या अतिशय वेदनादायी अशा पर्वाला तोंड द्यायला सज्ज व्हा.